Ambulanse pocztowe

Tadeusz Wincewicz

Ambulansowe datowniki i stemple polecenia R z lat 60. XX w. ze zbiorów Michała Grodkowskiego

Wstęp

W zbiorach Muzeum Poczty i Telekomunikacji we Wrocławiu znajduje się „Zbiór datowników i stempli „R” ambulansów pocztowych Rzp. Polski Ludowej z okazji 100-lecia polskiego znaczka pocztowego 1860-1960” opracowany przez Michała Grodkowskiego (sygn. F III 10610 i 10611). W jego skład wchodzi 216 kart wystawowych: strona tytułowa (il. 1), strona z godłem PRL oraz 214 kart z umieszczonymi na wycinkach ostemplowaniami ambulansowymi (il. 2).



Każdy wycinek zawiera odcisk datownika używanego przez załogę ambulansu na konkretnej trasie i kierunku jazdy pociągu lub samochodu. Zdecydowana większość wycinków posiada również odcisk stempla polecenia R umieszczonego poniżej stosowanego na danej trasie w tym wagonie datownika, którym ostemplowany został naklejony znaczek/ki pocztowy/e (czasami również winietki) i obok – dla lepszej czytelności – umieszczono jego odbitkę blanco. Są to ostemplowania grzecznościowe, sporządzane na prośbę autora zbioru, dlatego dobór i nominały naklejanych znaczków pocztowych są różne i nie mają żadnego związku z taryfami pocztowymi. Takie zestawienie na jednym wycinku – datownika i stempla polecenia używanych przez ambulansera na danym kierunku jazdy w ambulansach dalekobieżnych posiadających kilka skrzynek rekwizytowych – pozwala na skorelowanie ich stosowania w konkretnej, widocznej na datowniku dacie (w innych okresach mogły być używane inne konfiguracje, co można ustalić tylko na podstawie zachowanych przesyłek poleconych z obiegu pocztowego).

Największa część kolekcji pochodzi z roku 1960, wymienionego w tytule roku jubileuszu 100-lecia wprowadzenia do obiegu pierwszego polskiego znaczka pocztowego, tzw. Polski 1. Pomimo że Autor zbioru w jego podtytule rozszerzył cezurę końcową do roku 1968, to w kolekcji znajdują się nieliczne ostemplowania wcześniejsze – z roku 1959, a także późniejsze – do pierwszych lat 70. XX wieku. W eksponacie znajduje się także kilka odbitek datowników konwojów pocztowych, a także objazdowych poczt samochodowych.

Autor zebrane walory ułożył w eksponacie według kolejności numerów ambulansowych. Od 14 lipca 1946 r. każda w istniejących wówczas dziesięciu Dyrekcji Okręgu Poczty i Telekomunikacji miała przydzieloną do wykorzystania „setkę” numeracji dla ambulansów jej podległych i znajduje to odzwierciedlenie w układzie kolekcji, która zawiera następujące ilości wycinków (zestawienie poprzedzone nazwą miejscowości-siedziby Dyrekcji i zakresem przydzielonej numeracji):



W polskiej literaturze filatelistycznej nie ma monograficznego opracowania poświęconego sieci ambulansów pocztowych – kolejowych i samochodowych – oraz używanych przez nie rekwizytów imiennych. Szczególnie jeśli chodzi o znajomość ostemplowań ambulansowych okresu powojennego, dysponujemy tylko sporą ilością artykułów poruszających tę problematykę, rozproszonych na przestrzeni wielu lat w różnych periodykach. Prezentacja kolekcji Michała Grodkowskiego jest kolejnym przyczynkiem – a biorąc pod uwagę zarówno ilość walorów z obszaru całej Polski, jak i okres używania stempli oraz ich kompletność – właściwie „kamieniem milowym” w inwentaryzacji polskich powojennych rekwizytów ambulansowych. Z obowiązku badawczego muszę dodać, że ostemplowania ambulansów podległych dyrekcji krakowskiej z kolekcji M. Grodkowskiego wykorzystane zostały do zilustrowania artykułu autora podpisanego J.M. (Jan Malik?), „Kilka słów o datownikach ambulansów pocztowych”, opublikowanego na łamach jednego z numerów „Informatora filatelistycznego dla członków Koła PZF nr 1 w Krakowie” z 1975 roku.

W dalszej części niniejszego opracowania zamieszczone zostaną skany wszystkich wycinków z zachowaniem numeracji ambulansów. Jeśli dany numer ambulansu w różnym czasie kursował na różnych trasach, zachowany został układ chronologiczny tras w obrębie tej numeracji. Podstawą zapisu numeru i trasy ambulansu są napisy widoczne na datownikach – danych tych nie konfrontowałem z wydawanymi corocznie „Ogólnymi spisami kursów pocztowo-kolejowych oraz ambulansów samochodowych i przeglądzie wydawania poczty” obowiązującymi w dacie wskazanej na datowniku, więc może się zdarzyć, że prezentowane rekwizyty stosowano zastępczo na innej trasie.



Informacje o numerze ambulansu i jego trasach poprzedzają prezentację używanych przez jego obsługę rekwizytów. Jeśli ambulans kursował w obydwu kierunkach trasy między tymi samymi miejscowościami, to zapis opatrzony jest uwagę: „(tam i powrót)”. W innych przypadkach trasa podawana jest oddzielnie dla kierunku „tam” i kierunku „powrót”. Poniżej tych danych, obok siebie, umieszczane są wycinki z ostemplowaniami kierunku jazdy „tam” i „powrót”. Każdy wagon ambulansowy wyposażony był m.in. w datownik, przeważnie dwupłaszczyznowy, oraz stempel polecenia. Datowniki na takim komplecie wycinków różnią się kolejnością zapisu początkowej i końcowej miejscowości trasy przejazdu, natomiast widniejący na nich stempel polecenia jest taki sam.

Wiele kursujących ambulansów, szczególnie na trasach dalekobieżnych, obsługiwanych było przez dwa wagony jednocześnie kursujących w przeciwnych kierunkach lub będących na postoju na przeciwległych stacjach końcowych trasy. Posiadały one dwa, czasami trzy, komplety datowników i stempli polecenia, w zdecydowanej większości posiadające różne cechy rozpoznawcze.

W przypadkach kiedy ambulans o danym numerze kursujący na określonej trasie posiadał dwa lub więcej różnych datowników to w prezentacji szeregowane są: bez cech rozpoznawczych, z cechami (najpierw litery „małe” (kapitaliki), później „wielkie” (wersaliki) i cyfry) według alfabetu/numeracji, a jeśli w zbiorze znajdują się ich dublety – chronologicznie.

W przypadku stwierdzenia, że datowniki na wycinkach miały graficznie taki sam układ napisów i nie posiadały indywidualnych cech rozpoznawczych, ale różniły się jednak szczegółami napisów i ich rozmieszczeniem – w takich przypadkach zamieszczone są ich powiększenia z siatką linii pomocniczych umożliwiających ich rozróżnienie i identyfikację typu. Podobnie postępowano z odmianami stempli polecenia, zaznaczając różnice pomiędzy nimi.

W podpisach pod ilustracjami zawarto: nadany numer ilustracji, datę ustawioną w datowniku (w jednolitym zapisie: DD-MM-RRRR), w kolejnych wierszach zapisy treści datownika oraz stempla polecenia, ewentualnie opatrzone uwagami dotyczącymi znaczenia elementów treści napisów lub wskazania błędów wykonania.

Kim był twórca kolekcji? Nazwisko Michał Grodkowski kojarzy mi się z pocztowcem, asystentem upt. Kraków 2, autorem pięciu wydań „Atlasu wewnętrznych połączeń pocztowych Rzeczypospolitej Polskiej” (Kraków 1935, 1937, 1938, 1946, 1947) i związanych z nim „Spisów urzędów i agencji pocztowych Rzeczypospolitej Polskiej”. We wspomnianym już artykule w „Informatorze…” z 1975 r. znajdujemy stwierdzenie, że „w Krakowie już od lat interesuje się ambulansowymi stemplami pocztowymi znany filatelista Michał Grodkowski. Zebrał on dużą kolekcję, która na różnych wystawach filatelistycznych zyskała wysokie oceny i liczne wyróżnienia”. Niestety, nie mam wiedzy na jakich było to wystawach i jak eksponat był oceniany. Znam tylko dwie notatki zamieszczone na łamach „Filatelisty” w ramach cyklu „To i owo” powołujące się na informacje M. Grodkowskiego o błędach w grawerowaniu treści datowników ambulansowych: „Stempel z usterką” (1962 nr 17, s. 338; dot. amb. 712 Kraków-Wrocław) i „Potrzebna korekta” (1963 nr 1, s. 18; dot. amb. 240 Kraków-Zagórza). Na stronie internetowej Zarządu Cmentarzy Komunalnych w Krakowie (https://www.zck-krakow.pl/locator) znajdujemy informację o grobie Michała Grodkowskiego (ur. 31.08.1901, zm. 19.06.1982) na Cmentarzu Rakowickim. Czy chodzi w tych wszystkich przypadkach o tę samą osobę? Jeśli ktoś ma bliższą wiedzę o Nim, jego fotografie – proszę o kontakt i być może na zakończenie cyklu uda się zamieścić obszerniejszy biogram poświęcony autorowi zbioru.